Khi di sản trở thành lớp học không tường

Có những bài học lịch sử không chỉ được ghi nhớ bằng những dòng chữ trong sách giáo khoa, mà còn được khắc sâu qua từng bước chân trên nền di tích, qua những chi tiết kiến trúc cổ kính và những câu chuyện được kể giữa không gian văn hóa của quê hương. Đình Đại Yên chính là một không gian như thế – nơi học sinh có cơ hội tiếp cận di sản bằng trải nghiệm trực tiếp, từ đó nhận ra chiều sâu lịch sử, văn hóa của vùng đất mình đang sống. Trong hành trình khám phá ấy, thầy giáo Bùi Ngọc Đạo, giáo viên Ngữ văn, Lịch sử Trường THCS Ngọc Hà, đã dẫn dắt các em tiếp cận di sản bằng tinh thần chủ động tìm hiểu, quan sát và đặt câu hỏi. Không đơn thuần giới thiệu những thông tin về di tích, thầy gợi mở để học sinh tự mình khám phá các dấu tích văn hóa, tìm hiểu những giá trị lịch sử và suy ngẫm về mối liên hệ giữa di sản với đời sống cộng đồng hôm nay. Mỗi chi tiết được quan sát, mỗi câu chuyện được tìm hiểu đều trở thành một điểm khởi đầu cho nhận thức. Các em không chỉ học về một di tích, mà còn học cách đọc những dấu ấn của thời gian, nhận diện giá trị văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ và hiểu rằng phía sau mỗi công trình cổ kính là ký ức, niềm tin cùng những nỗ lực gìn giữ của cộng đồng. Đó cũng là ý nghĩa của một lớp học không tường: không gian học tập được mở rộng từ trường học đến di tích, từ kiến thức trong sách đến những trải nghiệm thực tiễn, từ việc tiếp nhận thông tin đến quá trình tự khám phá và hình thành tình cảm với quê hương.

Kết nối quá khứ với hiện tại bằng trải nghiệm của học sinh

Với môn Ngữ văn và Lịch sử, di sản là nguồn tư liệu đặc biệt để học sinh phát triển năng lực quan sát, tìm hiểu, diễn đạt và cảm thụ các giá trị văn hóa. Tại đình Đại Yên, sự kết nối giữa hai lĩnh vực ấy được thể hiện qua cách tiếp cận di sản như một chỉnh thể, trong đó lịch sử cung cấp chiều sâu thời gian, còn văn hóa và ngôn ngữ giúp những giá trị truyền thống được nhận diện, diễn giải và lan tỏa.

Dưới sự định hướng của thầy Bùi Ngọc Đạo, việc khám phá di sản không dừng lại ở ghi nhớ những thông tin có sẵn. Các em được khuyến khích quan sát, trao đổi, liên hệ kiến thức đã học và tìm cách lý giải những điều mình nhìn thấy. Từ những dấu tích vật chất của di tích, học sinh có thể đặt ra câu hỏi về lịch sử hình thành, về đời sống tinh thần của cộng đồng xưa và về cách các thế hệ hôm nay tiếp nối những giá trị được trao truyền. Chính quá trình ấy giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn. Quá khứ không còn là một khoảng thời gian xa xôi, tách biệt với hiện tại, mà hiện diện trong cảnh quan, nếp sống, ký ức cộng đồng và những giá trị văn hóa vẫn đang được gìn giữ quanh các em. Giáo dục di sản vì thế không chỉ hướng đến việc cung cấp tri thức, mà còn tạo cơ hội để học sinh rèn luyện năng lực tự học, tư duy phản biện, kỹ năng giao tiếp và tinh thần hợp tác. Khi được trực tiếp tìm hiểu một di tích, các em học cách tôn trọng những bằng chứng lịch sử, biết phân biệt điều đã được xác thực với những nhận định cần tiếp tục kiểm chứng, đồng thời hình thành thái độ ứng xử phù hợp với không gian văn hóa truyền thống. Từ góc nhìn giáo dục hiện đại, đây là cách đưa di sản trở thành một nguồn học liệu mở, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực học sinh theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Kiến thức được kết nối với thực tiễn; bài học về quá khứ đồng thời trở thành bài học về cách sống, cách ứng xử và trách nhiệm của mỗi cá nhân với cộng đồng.

Thầy giáo Bùi Ngọc Đạo  giáo viên Ngữ văn, Lịch sử đã lan toả tình yêu quê hương bắt đầu từ những điều gần gũi

Một trong những giá trị sâu sắc nhất của giáo dục di sản là khơi dậy tình yêu quê hương từ những điều gần gũi. Đối với học sinh Trường THCS Ngọc Hà, việc tìm hiểu đình Đại Yên mở ra cơ hội nhìn lại không gian sống quen thuộc bằng một góc nhìn mới: nơi mình đi qua mỗi ngày có thể lưu giữ những câu chuyện lịch sử; những công trình hiện diện giữa đời sống hôm nay có thể mang trong mình ký ức của nhiều thế hệ. Khi hiểu hơn về di sản, các em có thêm cơ sở để tự hào về mảnh đất nơi mình sinh ra và lớn lên. Nhưng niềm tự hào ấy không chỉ dừng lại ở cảm xúc. Điều quan trọng hơn là giúp học sinh nhận thức được trách nhiệm của bản thân trong việc bảo vệ cảnh quan, tôn trọng không gian thờ tự, ứng xử văn minh tại di tích và chia sẻ những hiểu biết đúng đắn về giá trị văn hóa địa phương.

Tiết học không tường giáo dực di sản của Thầy và trò trường THCS Ngọc Hà tại Đình Đại Yên đã thu hút sự qua tâm của nhân dân và du khách

Tình yêu di sản cần được hình thành từ tri thức, được nuôi dưỡng bằng trải nghiệm và được thể hiện qua hành động cụ thể. Một học sinh biết trân trọng những giá trị lịch sử sẽ hiểu vì sao không thể tùy tiện làm tổn hại di tích; một học sinh hiểu ý nghĩa của truyền thống sẽ biết lắng nghe những câu chuyện của người đi trước và có ý thức tiếp nối những điều tốt đẹp trong cuộc sống hôm nay. Đó cũng là cách giáo dục lịch sử, văn hóa gắn với giáo dục nhân cách. Từ việc tìm hiểu một di tích cụ thể, học sinh có thể mở rộng nhận thức về sự đa dạng của văn hóa Việt Nam, về mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng và về vai trò của thế hệ trẻ trong hành trình bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống.

Đánh thức sức sống di sản trong đời sống hôm nay

Di sản chỉ thực sự có sức sống bền lâu khi không bị giới hạn trong những trang tư liệu hay những lần tham quan ngắn ngủi, mà tiếp tục hiện diện trong nhận thức, tình cảm và hành động của cộng đồng. Bởi vậy, giáo dục di sản trong nhà trường không chỉ là một hoạt động ngoại khóa bổ trợ, mà còn có thể trở thành cầu nối quan trọng giữa giáo dục tri thức với giáo dục văn hóa, đạo đức và trách nhiệm công dân. Từ trải nghiệm tại đình Đại Yên, những bài học về di sản có thể tiếp tục được nối dài trong lớp học thông qua các hoạt động như viết bài giới thiệu di tích, sáng tác thơ và tản văn về quê hương, xây dựng hồ sơ học tập về di sản địa phương, thực hiện sản phẩm truyền thông dành cho học sinh hoặc tổ chức các buổi chia sẻ kiến thức lịch sử, văn hóa. Khi được hướng dẫn bằng phương pháp phù hợp, các em không chỉ là người tiếp nhận tri thức mà còn có thể trở thành những người kể chuyện, giới thiệu và lan tỏa giá trị di sản bằng ngôn ngữ của thế hệ mình. Đặc biệt, việc kết hợp giáo dục di sản với chuyển đổi số có thể mở ra những cách tiếp cận mới. Những tư liệu được kiểm chứng, hình ảnh, bài giới thiệu, bản ghi âm hoặc sản phẩm học tập số do học sinh thực hiện dưới sự hướng dẫn của giáo viên sẽ góp phần lưu giữ thông tin, mở rộng khả năng tiếp cận di sản và khơi gợi hứng thú học tập. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp người học hiểu sâu hơn về giá trị thật của di tích, chứ không thay thế trải nghiệm trực tiếp và sự tôn trọng đối với không gian văn hóa.

Hoạt động giáo dục toàn diện đưa các con học sinh đến các di tích lịch sử luôn được Ban giám hiệu Nhà trường quan tâm và tạo điều kiện

Hoạt động khám phá đình Đại Yên tại Trường THCS Ngọc Hà gợi mở một hướng đi thiết thực: đưa di sản đến gần học sinh bằng những trải nghiệm có ý nghĩa, gắn kiến thức với thực tiễn và biến nhận thức thành trách nhiệm. Trong hành trình ấy, vai trò của người thầy không chỉ là truyền đạt tri thức mà còn là người khơi mở câu hỏi, dẫn dắt sự khám phá và truyền cảm hứng để học sinh tự tìm thấy mối liên hệ giữa lịch sử dân tộc với cuộc sống của chính mình. Giáo dục di sản không thể chỉ đo bằng số lượng di tích học sinh đã đến hay những thông tin các em ghi nhớ sau một chuyến đi. Giá trị sâu xa hơn nằm ở việc các em hiểu thêm về quê hương, biết trân trọng những gì cha ông để lại và chủ động góp phần gìn giữ những giá trị ấy bằng hành động phù hợp với lứa tuổi.

Câu chuyện lịch sử của quá khứ kết nối các thế hệ gợi niềm tự hào về mảnh đất quê hương

Từ đình Đại Yên, một bài học về quá khứ được mở ra cho hiện tại và tương lai. Những dấu tích văn hóa tiếp tục kể câu chuyện của mình qua ánh mắt tò mò, những câu hỏi và sự khám phá của học sinh hôm nay. Và khi mỗi học sinh biết yêu hơn nơi mình đang sống, hiểu hơn những giá trị làm nên bản sắc quê hương, di sản sẽ không chỉ được bảo tồn trong không gian vật chất mà còn tiếp tục sống trong tâm hồn, nhận thức và trách nhiệm của các thế hệ mai sau. Bởi gìn giữ di sản không chỉ là giữ lại những gì thuộc về quá khứ, mà còn là trao cho tương lai những giá trị xứng đáng được tiếp nối.